Op de Oude Algemene Begraafplaats in Purmerend, graf B274, rusten vader en zoon Gerhard Erich Wiebols en Gerhard Lubertus Wilhelm Wiebols, roepnaam Gerd of Geert. Vader Gerhard Erich was de broer van Bernhard Wilhelm Hubert Wiebols, die vlakbij op hetzelfde B-veld begraven ligt.

Rond de dood van Gerd Wiebols bestaan al decennialang verschillende lezingen. In het begraafboek van de oude begraafplaats staat geschreven hij op 13 mei 1940 in Wageningen door een granaatscherf was getroffen. Dat staat ook vermeld in het grafregister van de begraafplaats. Zijn lichaam zou diezelfde dag voorlopig zijn begraven en op 22 mei zijn opgegraven om vervolgens in de nacht naar Purmerend te worden overgebracht. Daar vond op 23 mei 1940 om vier uur ’s nachts een stille herbegrafenis plaats.

Later onderzoek wijst echter op een heel andere en veel tragischere toedracht.

Onderzoeker in oorlogstijd

Gerhard Lubertus Wilhelm Wiebols werd geboren op 30 januari 1905 in Purmerend. Hij studeerde landbouwkunde en werkte als onderzoeker bij het laboratorium voor microbiologie van de Landbouwhogeschool Wageningen. Samen met zijn broer Walter woonde hij aan de Hullenberglaan 5, de huidige Oostinglaan.

Toen Nederland op 10 mei 1940 door Duitsland werd binnengevallen, werd een groot deel van Wageningen geëvacueerd. De wijk waar de broers woonden viel buiten de verplichte evacuatie. Terwijl vrijwel alle bewoners vertrokken, bleven Gerd en zijn broer in de stad. Gerd zette zelfs zijn wetenschappelijk onderzoek voort.

Samen met zijn assistent Jan Houtlosser bezocht hij om de zes uur het laboratorium om lopende bacteriecultures en experimenten te controleren. Dat deden zij ondanks het uitgaansverbod en de aanwezigheid van Duitse troepen in en rond Wageningen.

Volgens familie was Wiebols eerder al eens door Duitse militairen aangehouden. Waarschijnlijk omdat hij uitstekend Duits sprak, wist hij zich toen nog vrij te praten. Maar tijdens een volgende tocht naar het laboratorium liep het noodlottig af.

Verdwenen in de chaos van mei 1940

Rond 13 mei 1940 verdwenen Gerd Wiebols en Jan Houtlosser spoorloos. Aanvankelijk werd gedacht dat zij slachtoffer waren geworden van oorlogshandelingen. In de verwarring van de meidagen deden bovendien geruchten de ronde dat Nederlandse militairen hen mogelijk hadden aangezien voor leden van een zogenaamde “Vijfde Colonne”: vermeende helpers van de vijand. Die theorie leek lange tijd aannemelijk. In de omgeving van de Domeinweg en de Wageningse Berg waren Nederlandse huzaren actief geweest tijdens de terugtrekkende gevechten van 10 mei 1940. Bovendien sprak Wiebols met een Duits accent vanwege zijn familieachtergrond, wat in die gespannen dagen argwaan had kunnen oproepen.

Later onderzoek bracht echter nieuwe feiten aan het licht.

Veldgraf aan de Domeinweg

Op 20 mei 1940 meldde klompenmaker Nijhuis bij de politie dat op zijn bouwland aan de Domeinweg vermoedelijk mensen begraven lagen. Een dag later werden onder toezicht van Dr. Koch twee lichamen opgegraven. Het bleken de lichamen van Gerhard Wiebols en Jan Houtlosser.

De mannen lagen in een haastig gegraven veldgraf, in een gebied waar zich in die dagen Duitse artillerie-eenheden hadden ingegraven. Rond de Wageningse Berg lagen toen duizenden Duitse militairen gelegerd, waaronder ervaren eenheden die eerder hadden deelgenomen aan de inval in Polen.

Hoewel officiële politierapporten geen doodsoorzaak vermelden, wijzen de omstandigheden sterk op een standrechtelijke executie door Duitse militairen. Burgers die zich tijdens gevechtshandelingen onverwacht in militaire zones bevonden, liepen in die dagen groot gevaar om als spion of franc-tireur te worden beschouwd.

Een aanvullende aanwijzing kwam jaren later uit familiekring. Een neef van Wiebols, woonachtig in Zuid-Afrika, herinnerde zich een gesprek uit 1985 waarin werd verteld dat Geert eerder door Duitse soldaten was aangehouden vanwege het overtreden van de avondklok tijdens zijn tochten tussen woning en laboratorium. Vermoedelijk werden hij en Jan Houtlosser tijdens een volgende controle alsnog gearresteerd en geëxecuteerd.

De namen van Gerhard Wiebols en Jan Houtlosser staan vermeld op de Naamwand van het Monument voor de Gevallenen aan de Costerweg in Wageningen. Een sobere maar blijvende herinnering aan twee onderzoekers die tijdens hun werk slachtoffer werden van het oorlogsgeweld.

Twee mannen die hun werk wilden voortzetten in dagen van chaos en bezetting, kwamen terecht op het verkeerde moment, op de verkeerde plaats.

Bronnen: – Vallentgoed, A. (2020). De mummie van Purmerend. Standaard Uitgeverij. – De Wit, D. (z.d.). Op het verkeerde moment op de verkeerde plaats: Een onderzoek naar de verdwijning en dood van twee medewerkers van het laboratorium voor microbiologie in mei 1940. – Wageningen 1940–1945. (z.d.). Gerhard Lubertus Wilhelm Wiebols. Geraadpleegd op 2 mei 2025, van https://wageningen1940-1945.nl/namen/burgerslachtoffers/gerhard-lubertus-wilhelm-wiebols